Ciekawe nazwy miejscowości na ziemi rawickiej

Pochodzenie nazw miejscowości

Nazwy miejscowości pochodzą z różnych źródeł: od imion i nazwisk założycieli (na ziemi rawickiej choćby Bojanowo, Zakrzewo, Konarzewo, czy Miejska Górka), zawodów mieszkańców (np. Kowale, Łagiewniki), cech krajobrazu (np. Piaski, Nad Stawem, czy Dębno). Wiele nazw ma źródła w języku staropolskim, zapożyczeniach (np. z języka niemieckiego), a także odwołuje się do wydarzeń historycznych i kulturowych. Analizą nazw miejscowości zajmuje się onomastyka, dzieląc nazwy na różne grupy, m.in. patronimiczne, zawodowe, od nazw geograficznych czy cech fizycznych. Nazwy miejscowe są cennym źródłem wiedzy o historii, kulturze i języku danego regionu.

Białykał

W języku staropolskim słowo „kal” (lub „kał”) oznaczało odchody, stolec, masę wydalaną z organizmu (podobnie jak dziś), ale bywało też używane w szerszym znaczeniu. Określano tak również mieszanki napojów, np. kaliszan (z piwa, wina, cytryny i chleba), a także błoto, muł. Słowo „kaliszan” pojawia się w staropolskich słownikach, w tym u M. Arcta, obok określeń takich jak męty czy faex (łacina - osad, męty, szumowiny), odnosząc się do produktów przemiany materii.

Pisownia nazwy wsi zmieniła się w 1999 r. z Biały Kał, na Białykał. W pobliżu tej wsi w okresie międzywojennym były dwa przejścia graniczne między dawnymi Niemcami i Polską: Białykał - Olsza (od 1923 r.) oraz na pograniczu Białegokału i Baranowic. Odtworzono je w 2015 r. Zamieszczono też również tablice poświęcone pojednaniu dwóch narodów oraz wybaczeniu krzywd.

Osiek

W staropolszczyźnie „osiek” oznaczał rodzaj leśnej warowni lub umocnienia obronnego (zasiekę) stworzonego ze ściętych, zespolonych pni drzewnych, służącego do ochrony osiedli lub granic, a nazwa ta stała się podstawą dla wielu miejscowości w Polsce. Słowo wywodzi się od czasownika „siec”. Nazwa „Osiek” jest jedną z popularniejszych polskich nazw topograficznych, wskazującą na historyczne obronne fortyfikacje leśne, notowana od XIII wieku.

Izbice

Termin „izbica” w kontekście staropolskim odnosi się przede wszystkim do dawnej architektury obronnej oraz inżynieryjnej. W zależności od kontekstu może oznaczać:

1. Element wału obronnego: W dawnych słowiańskich grodach izbice były drewnianymi skrzyniami (zrębowymi) wypełnionymi ziemią lub kamieniami, które stanowiły konstrukcję wału.

2. Nadbudowę wieży: Najwyższa, najczęciej nadwieszona część drewnianej wieży kościelnej lub obronnej, pełniąca funkcję punktu obserwacyjnego lub stanowiska bojowego.

3. Lodołam (izbica mostowa): Konstrukcję w formie ostrego klina umieszczoną przed filarem mostu, służącą do rozbijania napływającej kry lodowej i ochrony podpór przed zniszczeniem.

4. Staropolskie określenie izby: Dawniej słowem tym nazywano po prostu dużą izbę lub pomieszczenie mieszkalne (w języku staropolskim zapisywane także jako istba).

Załęcze

Terminem „załącze” (rzadziej „załęcze”) w staropolszczyźnie określano najczęściej miejsce położone za łęgiem (czyli za nadrzeczną, podmokłą łąką lub zakolem rzeki).

Słowo to występuje głównie w dwóch kontekstach:

1. Topograficznym: Oznaczało obszar znajdujący się „za łęgiem”. Od tego słowa pochodzi wiele nazw miejscowości w Polsce (np. Załęcze).

2. Prawno-majątkowym: W dawnych dokumentach mogło odnosić się do części gruntu lub przynależności terenu leżącego za konkretną naturalną granicą (łęgiem).

Trzebosz

Trzebosz to staropolskie nazwisko, oznaczające „tego, który oczyszcza/karczuje”, a także zapewnia pokój przez oczyszczanie z wrogów. Wieś o tej nazwie (gmina Bojanowo) znana głównie z pięknego, barokowego pałacu zbudowanego w XVIII wieku (rozbudowany w XIX przez Königsdorffów) oraz powiązanej z nim historii rodów arystokratycznych oraz Mauzoleum von Schullenburgów, które świadczą o bogatej przeszłości miejscowości.

Wieś przechodziła z rąk do rąk, należąc m.in. do Wrobelwitzów, von Stoschów, von Bothmerów, Königsdorffów i Finckensteinów. Miejscowa legenda wiąże wieś z ukryciem skarbu przez Johanna von dem Schullenberga.

Zwierzęcina

To osada leśna położona w gminie Miejska Górka. W dawnej Polsce terminem „zwierzęcina” określano mięso pochodzące ze zwierząt płowych (dzikich), czyli dzisiejszą dziczyznę.

Ze zwierzęciny najwyżej ceniono jelenie, sarny, dziki oraz zające. Na królewskich i szlacheckich stołach pojawiały się także żubry i łosie. Ze względu na twardość mięsa, zwierzęcinę poddawano długiemu procesowi kruszenia (bejcowania) w occie, serwatce lub winie z dodatkiem korzeni (przypraw). Charakterystyczną cechą był smak winno-słodki lub korzenny. Używano brdzo dużych ilości pieprzu, imbiru, cynamonu, goździków oraz owoców jałowca. Sosy często zagęszczano tartym chlebem lub piernikiem.

Masłowo

Nie ma konkretnej daty, kiedy powstało Masłowo. W zasadzie pierwszą źródłową informacją o tej wsi jest fakt kupna przez Nepomucena Mycielskiego. Tak to opisuje Jan Kaźmierczak w książce „Rawicz gród Przyjemskich. Historyczny rys powstania i rozwoju miasta 1638-1938”.

„Katarzyna Sapieżyna sprzedała kontraktem, zawartym w Kaliszu dnia 20 sierpnia 1771 r. miasto Rawicz z czterema do niego należącymi dobrami: Sierakowem, Szymanowem, Polskim Dębnem i Masłowem, za półtora miliona złotych i 2000 dukatów Janowi Nepomucenowi Mycielskiemu, panu na Szkaradowie, Krzekatowicach i dobrach łukowskich, współwłaścicielowi Gostynia”

Ciekawe są dociekania językoznawców. Jest hipoteza, że Masłowo, podobnie jak wiele innych polskich nazw miejscowości, prawdopodobnie wywodzi się od imienia osobowego, najpewniej od imienia „Masło” (lub jego zdrobnienia), będącego skróconą formą staropolskiego imienia Masłomir, co oznaczało „sławny w walce” lub „sławny przez masło” (w znaczeniu bogactwa/dobrobytu), sugerując, że wieś mogła być własnością lub osadą kogoś o tym imieniu.

Nazwa rzeki Masłówka

Pochodzenie nazwy rzeki Masłówka nie jest jednoznaczne. W zasadzie nie wiadomo, czy jej nazwa pochodzi od nazwy wsi Masłowo, czy nazwa Masłowo od rzeki. Ta prawdopodobnie wywodzi się od masła, które było wytwarzane na terenach przyrzecznych lub od słowa „masło” w kontekście czegoś maślanego, błotnistego, mulistego terenu, w którym rzeka płynie. Dokładna etymologia nie jest wprost podana, nazwy takie często wiążą się z miejscowymi produktami rolnymi lub właściwościami gruntu, a Masłówka płynie przez tereny rolnicze. Nazwa rzeki kojarzy się z czymś maślanym, obfitym, lub związanym z produktem rolnym, co jest typowe dla hydronimów (nazw rzek) w Polsce.

Najprawdopodobniej nazwa rzeki została utworzona od nazwy wsi Masłowo, przy pomocy przyrostka -ówka. To powszechny proces językowy, w którym mniejszy ciek wodny przyjmuje nazwę od osady leżącej nad jego brzegiem.