Insurekcja Kościuszkowska była ostatnią próbą obrony Rzeczypospolitej przed Rosją i Prusami, która w Wielkopolsce miała charakter powstania przeciw zaborcy.

24 marca 1794 r. - w Krakowie Tadeusz Kościuszko złożył przysięgę i ogłosił „Akt powstania”.
4 kwietnia 1794 r. - Bitwa pod Racławicami wygrana z Rosjanami dzięki odwadze kosynierów (chłopów z kosami).
7 maja 1794 r. - Kościuszko dał chłopom wolność osobistą i mniejsze obowiązki, aby zachęcić ich do walki. Był to tzw. „Uniwersał połaniecki”.
10 października 1794 r. - Bitwa pod Maciejowicami i klęska wojsk polskich. Kościuszko został ranny i trafił do rosyjskiej niewoli.
listopad 1794 r. - Po rzezi Pragi w Warszawie przez wojska rosyjskie zryw powstańczy ostatecznie wygasł.

Jednym ze skutków upadku Insurekcji Kościuszkowskiej był III rozbiór. W 1795 r. Rosja, Prusy i Austria podzieliły resztę ziem Polski. Rzeczpospolita zniknęła z mapy świata na 123 lata.

Sytuacja na ziemi rawickiej po II rozbiorze Polski

W wyniku II rozbioru Polski w 1793 r. ziemia rawicka znalazła się pod panowaniem pruskim (w granicach tzw. Prus Południowych). Podczas Insurekcji Kościuszkowskiej w 1794 r. region ten, bezpośrednio nie stał się miejscem wielkich regularnych bitew, ale objęty był pruskim rygorem wojskowym. W sierpniu 1794 r. ziemia rawicka stała się częścią terenu, na który przeniósł się antypruski ruch powstańczy. Wojska pruskie zajęły Rawicz i okolice na początku 1793 r., a pod koniec roku (17 października 1793 r.) w mieście zatrzymał się król pruski Fryderyk Wilhelm II.

Nowa administracja pruska natychmiast zlikwidowała przywileje miejskie nadane wcześniej przez Konstytucję 3 Maja, co wywołało duże oburzenie bogatego, głównie handlowego mieszczaństwa Rawicza.

W 1794 r., dokładnie w czasie trwania ogólnokrajowego zrywu, Rawicz nawiedził wielki pożar (nie zachowała się dokładna dzienna data tego zdarzenia), potęgując kryzys gospodarczy i paraliżując ewentualne większe działania konspiracyjne w samym ośrodku miejskim.

Powstanie Kościuszkowskie na ziemi rawickiej czy wielkopolskie?

21 sierpnia 1794 r. w Kaliskiem i innych rejonach Wielkopolski wybuchło powstanie przeciw Prusom, często nazywane przez historyków, powstaniem wielkopolskim. Była to lokalna część ogólnokrajowej Insurekcji Kościuszkowskiej. Zryw powstańczy objął tereny II, a potem również I zaboru pruskiego, jednak po upadku powstania centralnego został stłumiony. Celem powstania było wyparcie wojsk pruskich z ziem polskich i odciążenie głównych sił Tadeusza Kościuszki. Na czele oddziałów w tym regionie stał m.in. Paweł Skórzewski, inicjator Powstania Kościuszkowskiego w regionie. Tadeusz Kościuszko wysłał w rejon Wielkopolski korpus wojsk pod dowództwem gen. Jana Henryka Dąbrowskiego, aby pomóc powstańcom. Po klęsce pod Maciejowicami opór w Wielkopolsce stracił oparcie.

Informacje żródłowe o Insurekcji Kościuszkowskiej na ziemi rawickiej są bardzo skąpe, wręcz szczątkowe. „Diariuszu rawickim” czytamy:

21.VIII.1794. Burmistrz Jutrosina Walenty Zatorski zwołał mieszczan do ratusza, gdzie powiadomił ich o wybuchu Powstania Kościuszkowskiego. Polecił uzbroić się i czekać na nadejście powstańców, których miał poprowadzić Skoraszewski. 24 sierpnia do Jutrosina przybył oddział powstańców pod dowództwem Umińskiego. Kilka dni powstańcy zajmowali miasto, jednak zostali wyparci przez oddziały pułkownika Dossowa, a organizatorów oddziału powstańców, burmistrza i proboszcza aresztowano.

25. VIII.1794. Rawicz zajęli powstańcy kościuszkowscy, którzy utrzymali się w mieście tylko do 30 sierpnia, bowiem zostali usunięci przez oddziały dragonów pod dowództwem von Schmettau. Władze zaborcze chcąc zlikwidować udział Wielkopolan w powstaniu, wydały 31 sierpnia 1794 roku zakaz współdziałania z powstańcami, oraz dostarczania im koni, pieniędzy ¡ żywności.

W zasadzie powstanie wtedy dogasało.

Upamiętnienie postaci Kościuszki i powstańców na ziemi rawickiej

O zrywie przypominają miejsca pamięci na ziemi rawickiej. Na jutrosińskim rynku po zachodniej stronie ratusza, 29 sierpnia 1954 r., postawiono pomnik na cześć powstańców kościuszkowskich. Ma on formę prostopadłościennego murowanego słupa na niskim cokole. Widnieje na nim napis:

"1794 - 1954
CHŁOPOM UCZESTNIKOM
POWSTANIA KOŚCIUSZKOWSKIEGO
WALCZĄCYM I POLEGŁYM
ZA WOLNOŚĆ
I SPRAWIEDLIWOŚĆ SPOŁECZNĄ"

Po stronie południowej umieszczono na nim w 1956 r. orła i ozdobioną odznaką Wojsk Wielkopolskich metalową tablicę ku czci uczestników Powstania Wielkopolskiego, a w 1982 r. od strony wschodniej tablicę w hołdzie poległym w II wojnie światowej.

Rawicz - pomnik Tadeusza Kościuszki, ulica i mural na murze więziennym

W Rawiczu postać Tadeusza Kościuszki upamiętniono poprzez pomnik na Placu Wolności, nazwą ulicy - Wały Tadeusza Kościuszki oraz muralem na murze więziennym.

Pomnik na Placu Wolności

Pomnik Kościuszki znajduje się w centralnym punkcie Placu Wolności (historycznie nazywanym Zielonym Rynkiem) i stanowi jeden z ważniejszych lokalnych monumentów pamięci narodowej. Pierwotny pomnik Tadeusza Kościuszki i jednocześnie pomnik św. Stanisława Kostki poświęcono 3 października 1925 r. z okazji inauguracji działalności Korpusu Kadetów nr 3.

Oryginalny monument został doszczetnie zniszczony przez Niemców w 1939 r. po wybuchu II wojny światowej. Decyzję o konieczności renowacji i ponownego upamiętnienia podjęto oficjalnie 19 kwietnia 1978 r. Z oryginalnego pomnika zachował się fragment popiersia (zakopany wówczas przez robotników) oraz gipsowy odlew postaci z pomnika. Na tej podstawie rawicki artysta plastyk Zbigniew Łukowiak sporządził stosowną dokumentację rekonstrukcji oraz nową wersję popiersia Naczelnika Insurekcji. Popiersie to ustawiono na wysokiej kolumnie z piaskowca, wykonanej przez Wiesława Patera z Bolesławca. Na podstawie kolumny wykuty został napis: "TADEUSZ KOŚCIUSZKO NACZELNIK POWSTANIA 1794". Odsłonięcie pomnika nastąpiło 9 października 1983 roku.

W czerwcu 2025 r. obiekt przeszedł gruntowną prace konserwatorskie i renowacyjne, dzięki którym odnowiono m.in. nawierzchnię wokół monumentu oraz sam cokół i popiersie.

https://rawicz24.pl/historia/patrz-kosciuszko-na-nas-z-nieba/JEAEz9dRLWq3wFHIrWkN

Wały Tadeusza Kościuszki

Taką nazwę nadano ulicy w1920 r., po powrocie miasta w granice odrodzonej Polski, kiedy dotychczasowe niemieckie nazwy dawnych ulic zastąpiono polskimi. Charakterystycznymi punktami Wałów Kościuszki są dwa obeliski: pomnik Żołnierza Polskiego i fontanna z niedźwiedziem. Znajdują się na byłej „Promenadzie Cesarskiej”. Był to najbardziej reprezentacyjny, zachodniego odcinka dzisiejszych plant. W okresie zaborów miejsce to słynęło z eleganckiej alei spacerowej.

Przed oficjalnym powrotem Rawicza do odrodzonej Rzeczypospolitej (17 stycznia 1920 r.), na plantach stały naprzeciw siebie dwa pomniki niemieckich cesarzy: Wilhelma I (w miejscu dzisiejszego pomnika Żołnierza Polskiego, postawiony w 1898 r.) oraz Fryderyka III (miejsce fontanny z niedźwiedziem, postawiony ok. 1905 r.).

Mural na murze więziennym „W drodze do wolności”

We wrześniu 2025 r. Piotr Topczyłko z Ełku („Vinci Maluje") zakończył monumentalne dzieło - mural na murze więziennym „W drodze do wolności”. Mierzy blisko 100 metrów długości i 6 metrów wysokości, upamiętnia udział Wielkopolan i mieszkańców ziemi rawickiej w powstaniach niepodległościowych XVIII i XIX wieku. Zobaczyć można m.in. sceny z Insurekcji Kościuszkowskiej, Powstania Wielkopolskiego 1806, Powstania Listopadowego i Powstania Styczniowego.

To już trzecia odsłona całościowej koncepcji, której celem jest wykorzystanie przestrzeni muru więziennego jako wielkiej lekcji historii w przestrzeni publicznej. Od 2018 r. kolejne fragmenty muralu opowiadają o najważniejszych wydarzeniach w dziejach Polski - od początków państwowości, aż po czasy współczesne. Wcześniejsze dzieła Piotra Topczyłko, czyli obrazy na więziennym murze, przy urzędzie miejskim oraz na kamienicy przy ul. Piłsudskiego zbierają bardzo pozytywne opinie.

Insurekcja Kościuszkowska (1)