Rawicz zbudowano na tzw. surowym korzeniu

W akcie lokacyjnym określono wygląd herbu nowej miejscowości, zakres swobód obywatelskich, zwolnienie od opłat celnych, a także przywileje dla mieszczan, w tym swobodę praktyk religijnych. Rok później, 16 kwietnia 1639 r. Adam Olbracht Przyjemski na zamku osieckim podpisał tzw. dokument pański, w którym szczegółowo określił ustrój nowego miasta.

Miasto powstało na terenie należącej do Przyjemskiego wsi Sierakowo, na tzw. „surowym korzeniu", czyli niezagospodarowanym terenie, jako ośrodek dla protestanckich uchodźców ze Śląska podczas wojny trzydziestoletniej (1618 - 1648).

Szachownicowy układ urbanistyczny w najstarszej części, z centralnym rynkiem i ratuszem, zaprojektował wrocławski architekt Michał Flandrin, który wytyczył obszar nowego miasta. Układ ten zachował się do dzisiaj (wpisany do rejestru zabytków) i nawiązuje do wzorców miast zachodnioeuropejskich. W 1663 r. Jan Opaliński, ówczesny dziedzic Rawicza, zmodyfikował go, rozpoczynając budowę nowego, bliźniaczego miasta, w którym osiedlać się mieli katolicy. Kazał wytyczyć Nowy Rynek (dzisiejszy Plac Wolności).

„Czarny” okres w dziejach Rawicza i odradzanie miasta

Początek XVIII w. często określany jest jako „czarny” okres w dziejach Rawicza, wiążący się z klęskami żywiołowymi, pożarami i wojnami. Duże zniszczenie miasta spowodowały pożar, który wybuchł w 1701 r., później wielka wojna północna, która przyniosła okupację szwedzką w latach 1704 -1705 (przebywał wówczas tutaj przez kilka miesięcy król Karol XII) i przemarsze wojsk rosyjskich (1707 r.). Kolejne straty przyniósł pobyt wojsk saskich w 1733 r. Ludność miasta zdziesiątkowała dodatkowo zaraza w latach 1710 -1711.

Około połowy XVIII w. miasto zaczęło się odradzać. W latach 1753 -1756 wybudowano nowy ratusz, na którym 1783 r. założono jeden z pierwszych piorunochronów na ziemiach polskich. Rozwój miasta wiązał się głównie z rozkwitem rzemiosła. Działało wówczas w mieście 1107 mistrzów w 83 zawodach. Skupiali się oni w cechach. Najważniejszym z nich był cech sukienniczy, założony w 1640 r. W ostatnich latach XVIII w. Rawicz zajmował pierwsze miejsce wśród wielkopolskich ośrodków tkactwa sukiennego. Rozwój rzemiosła oraz handlu przyczyniał się do bogacenia miasta i jego mieszkańców. Powstało wtedy wiele budynków mieszkalnych i zabudowań o charakterze przemysłowo-handlowym. Rawicz miał wówczas między innymi 74 wiatraki, 2 browary, gorzelnię, 3 farbiarnie, rzeźnię, cegielnię.

Okres zaborów

W wyniku II rozbioru Polski w 1793 r. ziemia rawicka stała się częścią Prus. Wojska pruskie wkroczyły do miasta na początku 1793 r., a 17 października zatrzymał się tutaj król Fryderyk Wilhelm II. Władze pruskie przystąpiły do organizacji zajętych ziem. Mimo kolejnych kataklizmów (pożary w 1794 i w 1801 r. - spłonęła trzecia część miasta), Rawicz pozostawał drugim po Poznaniu ośrodkiem w Wielkopolsce pod względem liczby mieszkańców. Sytuacja gospodarcza się jednak pogarszała i w 1805 r. miasto wskutek zadłużenia przeszło z rąk prywatnych na wlasność państwa pruskiego.

W wyniku zainicjowanego przez gen. Jana Henryka Dąbrowskiego zwycięskiego dla Polaków powstania wielkopolskiego w 1806 r. oraz traktatu pokojowego w Tylży, Rawicz włączony został w 1807 r. do Księstwa Warszawskiego. Nowe władze miasta skupiły się na przywróceniu jego dawnej świetności gospodarczej. W krótkim czasie wzrosła produkcja sukna. Miasto zaczęło się odbudowywać po pożarach, ale rozwój Rawicza przerwała wojna Napoleona z Rosją. W 1812 r. do miasta wkroczył ze swym wojskiem brat Napoleona, król Westfalii Hieronim.

Kongres wiedeński w 1815 r. włączył miasto do Wielkiego Księstwa Poznańskiego, które stanowić miało część Prus o ograniczonej autonomii. Zmieniła się struktura gospodarcza Rawicza. Odcięcie od rynków zbytu sukna na Wschodzie doprowadziło do stopniowego upadku najważniejszego rzemiosła - sukiennictwa. Rawiccy sukiennicy zaczęli emigrować do powstających ośrodków włókienniczych w Królestwie Polskim, m.in. do Zgierza i Łodzi. Do miasta napływała ludność niemiecka (głównie ze Śląska), która począwszy od lat trzydziestych XIX wieku zaczęła w Rawiczu stanowić większość, aż do momentu odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 r.

W 1886 r. władze pruskie dokonały nowego podziału administracyjnego Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Utworzono powiat rawicki, co miało duże znaczenie dla jego dalszego rozwoju społeczno-gospodarczego. Liczył około 48 tysięcy mieszkańców i pod względem gęstości zaludnienia zajmował pierwsze miejsce w Wielkopolsce. Ziemia rawicka miała głównie charakter rolniczy, przełom XIX i XX w. był szczytowym okresem rozwoju gospodarki hodowlanej. Pod koniec XIX w. Rawicz stał się ważnym ośrodkiem przemysłowym. W mieście istniały fabryki cygar, tabaki, maszyn, wag, mebli, szczotek, papieru, torebek papierowych, drukarnie, browary, olejarnia, roszarnia, tartak. W 1891 r. rozpoczęto zakładanie wodociągów, a w 1911 r. kanalizacji.

I wojna światowa, powrót Rawicza do macierzy

Okres rozwoju gospodarczego Rawicza przerwała I wojna światowa. Po jej zakończeniu Rawiczanie, wśród których większość stanowili Niemcy, opowiadali się za pozostawieniem miasta w obrębie państwa niemieckiego. Już wczesną jesienią 1918 r. w Rawiczu zaczęto tworzyć tajny Komitet Obywatelski. Utworzono Powiatową Radę Ludową, (29 listopada 1918 r.), a na jej czele stanął ks. Zdzisław Zakrzewski, proboszcz w Golejewku. Utworzono również Straż Ludową, a jej komisarzem został Władysław Sczaniecki. Jej oddziały pozostawały tajne do chwili wybuchu powstania wielkopolskiego. Organizatorem i dowódcą oddziałów powstańczych na ziemi rawickiej był Ignacy Busza. Powstańcom udało się opanować znaczną część powiatu, jednak samego Rawicza nie zdobyli. W dwóch krwawych bitwach o Rawicz, stoczonych z 3 na 4 lutego i z 5 na 6 lutego 1919 r., powstańcy nie odnieśli zwycięstwa.

Podpisany w Trewirze 16 lutego 1919 r. rozejm zakończył formalnie powstanie wielkopolskie i ustalił linię demarkacyjną.Rawicz znalazł się po stronie niemieckiej. Dopiero na mocy traktatu wersalskiego (28 czerwca 1919 r.) został przyznany Polsce . Ostatecznie powiat rawicki znalazł się w obrębie państwa polskiego po prawie roku od zakończenia powstania - 17 stycznia 1920 r. Uroczyste przejęcie władzy przez Polaków nastąpiło 18 stycznia 1920 r.

Dwudziestolecie międzywojenne i II wojna światowa

W okresie międzywojennym rozwijał się głównie przemysł spożywczy, a najważniejszą rolę pełniła produkcja cukrownicza, spirytusowa i młynarska. W samym Rawiczu istniało kilkadziesiąt fabryk różnych branż. Początkowo trzy, potem dwie fabryki wódek i likierów były w gronie największych ośrodków tego rodzaju w Wielkopolsce. Miasto rozsławiły rawickie kiełbaski z fabryki konserw mięsnych Scholza. Znaczącą rolę odgrywały cztery zakłady metalowe. Istniały też m.in. fabryki karmelków, fortepianów i pianin, szczotek i pędzli, wyrobów koszykowych. W mieście uruchomiono pierwszą w Polsce fabrykę papieru falistego i kartonów.

Rawicz był także ważnym ośrodkiem oświatowym o znaczeniu ogólnopolskim. Oprócz szkół powszechnych istniały tu Państwowe Seminarium Nauczycielskie, Korpus Kadetów oraz dwa gimnazja. Szczególne znaczenie miał Korpus Kadetów, utworzony w 1925 r. jako trzeci w Polsce. Był to elitarny zakład o charakterze gimnazjum i liceum wojskowego, kształcący przyszłą kadrę oficerską. Szybko powiększająca się liczba kadetów spowodowała, że miasto podjęło w 1927 r. inicjatywę budowy gmachu szkolnego (dziś mieści się w nim szpital). Wychowankami Korpusu Kadetów w Rawiczu byli późniejsi dowódcy i członkowie elit intelektualnych. Walczyli na wszystkich frontach II wojny światowej.

1 września 1939 r. wkroczył do Rawicza oddział niemiecki. W ratuszu nastąpiło przejęcie władzy i powołanie tymczasowego burmistrza, jednak oddział wycofał się. Niemcy zajęli ponownie miasto 5 września. W październiku rozpoczęły się pierwsze egzekucje ludności polskiej. W rawickim więzieniu w latach okupacji zamordowano około 1300 osób. W latach 1939 -1941 z miasta wysiedlono większość Polaków do Generalnego Gubernatorstwa, a sprowadzono Niemców w ramach akcji przesiedleńczej Heim ins Reich.

22 stycznia 1945 r. atak czołgów 4 armii pancernej 1. Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej zaskoczył Niemców, którzy po nielicznych walkach wycofali się z miasta.

Władzę w mieście sprawowało najpierw dowództwo oddziałów, które wkroczyły do Rawicza, później rządziła sowiecka Komenda Wojskowa. Miasto stało się wielkim szpitalem wojskowym dla rannych żołnierzy Armii Czerwonej. W Rawiczu łącznie przebywało w polowych szpitalach od 12 do 15 tys. żołnierzy. Utworzono też cmentarz dla zmarłych czerwonoarmistów.

Najnowsze dzieje Rawicza

24 stycznia 1945 r. powstał w Rawiczu Tymczasowy Komitet Obywatelski. Miejska Rada Narodowa, w której większość stanowili ludzie delegowani przez Polską Partię Robotniczą, ukonstytuowała się 12 marca 1945 r. Jej przewodniczącym został Mieczysław Lis, a tymczasowym burmistrzem miasta Adam Stefaniak.

1 stycznia 1973 r. decyzją Rady Ministrów w granice miasta Rawicza została włączona Sarnowa.

W okresie od 1 czerwca 1975 do 31 grudnia 1998 r. powiat rawicki jako jednostka administracyjna nie istniał. W tym czasie Polska podzielona była na 49 województw, a powiat rawicki znalazł się w granicach województwa leszczyńskiego.

1 stycznia 1999 r. w Polsce został przywrócony podział administracyjny na powiaty. Utworzono wówczas także 16 województw. Od tego czasu ponownie istnieje powiat rawicki z siedzibą władz w Rawiczu.

Źródla: przyjaciele.rawicza.pl, rawicz.pl, Henryk Pawłowski „Staromiejski przewodnik - Rawicz”, muzeum.rawicz.pl. Archiwum „Życia Rawicza”

https://rawicz24.pl/wiadomosci/rawicz-obchodzi-dzis-urodziny-384-rocznica-lokacji-miasta/Ln9S5RL292z541uyjZx6

Adam Przyjemski (1)