Sytuacja polityczna w Europie przed wybuchem II wojny światowej

Zajęcie Austrii (Anschluss): W marcu 1938 roku Niemcy włączyły Austrię do swojego terytorium.
Kryzys sudecki: Jesienią 1938 roku Hitler zażądał przyłączenia niemieckojęzycznych terenów Czechosłowacji.
Układ w Monachium: Wielka Brytania i Francja oddały Sudety Niemcom, licząc na zachowanie pokoju.
Rozbicie Czechosłowacji: W marcu 1939 roku wojska niemieckie wkroczyły do Pragi, tworząc Protektorat Czech i Moraw.
Postawa Związku Radzieckiego: ZSRR, pod wodzą Józefa Stalina, prowadził tajne rozmowy z Wielką Brytanią i Francją, ale jednocześnie rozmawiał z Berlinem. W sierpniu 1939 r. podpisano pakt Ribbentrop-Mołotow, który zawierał tajny protokół o podziale Polski i Europy Wschodniej na strefy wpływów.

Sytuacja Polski

Polska była w kleszczach między dwoma wrogimi mocarstwami - Niemcami i ZSRR. Odrzuciła niemieckie żądania włączenia Wolnego Miasta Gdańska do Rzeszy oraz zbudowania eksterytorialnej autostrady przez tzw. korytarz pomorski. Otrzymała gwarancje bezpieczeństwa od Wielkiej Brytanii i Francji, które jednak nie zdążyły z pomocą militarną we wrześniu 1939 r.

Rawicz we wrześniu 1939 roku

W 1939 r., zwłaszcza po odrzuceniu przez polskie władze żądania Niemiec włączenia Gdańska do III Rzeszy i wyznaczenia eksterytorialnej linii komunikacyjnej, społeczeństwo polskie zaczęło aktywnie przygotowywać się do obrony. Organizowano zbiórki pieniężne mające dofinansować armię, prowadzono szkolenia obrony cywilnej, organizowano wiece patriotyczne i akcje kopania rowów strzeleckich, a w powiatach przygranicznych przygotowywano grupy dywersyjne mające działać na tyłach wroga.

Ze składek mieszkańców powiatu rawickiego zakupiono dla wojska samolot szkoleniowo-rozpoznawczy RWD 8 „Rawicz". Wiosną 1939 r. utworzono Batalion Obrony Narodowej "Rawicz", do którego zostali wcieleni rezerwiści z powiatu rawickiego. Ważną rolę wyznaczono harcerstwu, które uczestniczyło w akcji Harcerskie Pogotowie Wojenne, mającej na celu przegotowanie do pomocniczej służby wojskowej, zwłaszcza w zakresie pomocy medycznej.

Linia obrony Armii "Poznań" we wrześniu 1939 r. w pierwszym rzucie operacyjnym przebiegała od Nakła przez Kcynię, Wągrowiec, Oborniki, Poznań, Śrem, Krotoszyn do Ostrowa Wielkopolskiego. W związku z tym, stacjonujący w Rawiczu III Batalion 55 Pułku Piechoty został wycofany z miasta (26 - 27 sierpnia). Do osłony węzła komunikacyjnego oraz granicy pozostawiono 8 kompanię z III Batalionu pod dowództwem kpt. Stefana Otworowskiego, z zadaniem odrzucenia i ścigania przekraczającego granice nieprzyjaciela, a następnie opóźniania marszu nieprzyjaciela. Kpt. Stefanowi Otworowskiemu podlegała również Straż Graniczna.

23 sierpnia 1939 r. rozpoczęto przygotowywania do ewakuacji więzienia, a 26 sierpnia zarządzono ewakuację urzędów państwowych i urzędników wraz z rodzinami. Rawiccy kadeci otrzymali rozkaz stawienia się po wakacjach we Lwowie, natomiast urządzenia Korpusu Kadetów nr 2 w Rawiczu oraz kadrę wywieziono 25 sierpnia 1939 r. do Lwowa, gdzie rawicki korpus został połączony z lwowskim, a na czele szkoły stanął ppłk. Włodzimierz Kowalski.

W pierwszych dniach wojny w mieście stworzono władze tymczasowe. Powstał Komitet Obywatelski i Straż Obywatelska. Do straży wstępowali głównie członkowie Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół" i Bractwa Strzeleckiego. Na tymczasowego burmistrza wybrano fabrykanta Stefana Jaskowskiego. W Rawiczu działał też Społeczny Komitet Opiekuńczy dla uchodźców. Rawicki komitet za pośrednictwem nauczyciela Józefa Scherwentkego doprowadził do zwolnienia z tutejszego więzienia 750 więźniów politycznych.

Działania wojenne w pobliżu Rawicza na początku września

Na terenie ówczesnego województwa poznańskiego działała we wrześniu 1939 r. Armia "Poznań", pod dowództwem gen. Tadeusza Kutrzeby. Odpowiedzialnym za zorganizowanie osłony w pasie przygranicznym Kościan - Leszno - Rawicz był gen. Roman Abraham, dowódca Wielkopolskiej Brygady Kawalerii (WBK). W jej skład wchodził m.in. 55 Pułk Piechoty i Batalion Obrony Narodowej "Rawicz". Dowódca WBK podzielił podległe mu siły na Odcinki Obronne i Oddziały Wydzielone. Jednym z nich był OW "Rawicz", dowodzony przez kpt. Stefana Otworowskiego.

Na odcinku osłony WBK działania wojenne zaczęły się około godz. 2:00 w nocy z 31 sierpnia na 1 września. W tym czasie pod Rawiczem niemieccy dywersanci przekroczyli granicę i zajęli folwark Warszewo w pobliżu Masłowa, paląc zabudowania i rabując bydło. Dowódca obrony Rawicza kpt. Stefan Otworowski miał do dyspozycji 8 kompanię III baonu 55 pp, Straż Graniczną i pluton samochodów pancernych pod dowództwem por. Adama Staszkowa, przybyły o świcie do Rawicza. Kpt. Stefan Otworowski zameldował bowiem gen. Romanowi Abrahamowi o napadzie dywersantów. Około godz. 5:00 z miejscowości Königsdorf (Załęcze), szosą w kierunku Masłowa, Niemcy w sile jednej kompanii rozpoczęli natarcie na Rawicz. Na rzece Masłówka zostali zatrzymani przez pluton ppor. Juliana Bidowańca.

W związku z niepomyślną sytuacją w rejonie Bojanowa, ppłk Roman Jabłoński, dowódca 3 batalionu 55 pp, wydał rozkaz kpt. Stefanowi Otworowskiemu wycofania z Rawicza oddziałów wraz ze Strażą Graniczną do Krobi. Około godz. 10:30 do opuszczonego przez wojsko polskie Rawicza wkroczyli Niemcy.

2 września w godzinach rannych ppłk Roman Jabłoński otrzymał od gen. Romana Abrahama rozkaz wyparcia Niemców z Rawicza. III baon (bez 7 kompanii) podwieziony został do Sarnowy. Po rozpoznaniu rozpoczęto natarcie na Rawicz. W czasie walk ranny został kpt. Stefan Otworowski, dowodzenie po nim objął ppor. Julian Bidowaniec.

Około godz. 10:00 wyparty z miasta nieprzyjaciel wycofał się poza granicę państwową. Zginęło 3 polskich żołnierzy, 16 zostało rannych. Salwą karabinu maszynowego zmuszono do lądowania w okolicy Łaszczyna samolot niemiecki (lotnicy zdołali zbiec). Około godz. 19:30 pluton ppor. Zbigniewa Janowskiego przekroczył granicę i pod Załęczem zaatakował niemiecką kolumnę zmotoryzowaną. W trakcie walki zniszczył kilka samochodów wroga, zdobył broń, wziął jeńców, 5. żołnierzy zostało rannych. Wieczorem 2 września z dowództwa Armii "Poznań" przyszły rozkazy polecające dokonanie przegrupowania sił podległych gen. Romanowi Abrahamowi nad środkową Wartę.

3 września o godzinie 12:00 gen. Abraham wydał rozkaz operacyjny normujący posuwanie się podległych mu jednostek. Od godzin wieczornych rozpoczął się odwrót jednostek.

4 września wczesnym rankiem oddziały niemieckiej 78 Dywizji Piechoty wkroczyły do Leszna. 5 września Niemcy zajęli Rawicz. Miasto znalazło się pod okupacją hitlerowską.

Źródła: „75. rocznica wybuchu II wojny światowej” (MZR), oprac. Henryk Pawłowski na podst.: Franciszek Jopp, Wrzesień 1939 w Rawiczu, Wikipedia, Archiwum Życia Rawicza

https://rawicz24.pl/historia/wyzwolenie-rawicza-czy-nastepna-okupacja/e7f2p5Fv6Z1YcuOFErq3

Rawicz 1 Września 1939 R. (1)